Europejski model polityki społeczno-gospodarczej*

Postulaty wprowadzenie do nowych traktatów unijnych zapisów gwarantujących prawa socjalne obywateli napotykały zdecydowaną krytykę ze strony przedstawicieli neoliberalnego nurtu w polityce i w mediach. Neoliberalni ideolodzy uważają bowiem, że Europa traci konkurencyjność na globalnym rynku w wyniku utrzymywania nadopiekuńczego systemu socjalnego, wzywają do obniżania podatków i rozmontowania welfare state oraz pełnej i bezwarunkowej liberalizacji rynku wewnętrznego. Wpływowe media lansują opinie, że najskuteczniejszą receptą na wzrost gospodarczy i ograniczenie bezrobocia jest deregulacja rynków.

Większość krajów UE odczuwa zagrożenie ich modelu społecznego wynikające ze starzenia populacji, nasilającej się konkurencji płacowej oraz utrzymującego się wysokiego bezrobocia i słabego wzrostu. System zabezpieczeń społecznych szczególnie emerytur i rent w warunkach zmian demograficznych w wielu krajach UE wymaga rzeczywiście korekty. Nie znaczy to jednak konieczności odwołania do radykalnych rozwiązań rynkowych, które nie zapewniają społecznej spójności. Europa jest wystarczająco bogata i posiada wciąż bardzo wysoki potencjał rozwojowy aby zachować najważniejsze cechy europejskiego ładu społecznego opartego na społecznej solidarności. W ostatnich latach podjęto już z dobrym rezultatem w wielu państwach UE niezbędne reformy systemu socjalnego. Z pozytywnych doświadczeń mogą korzystać inni.

Opinie o wymuszonej przez globalizacje konieczności odchodzenia od europejskiego modelu społecznego można zasadnie podważyć. I tak n.p. angielski ekonomista George Irvin pisze: Globalizacja może zwiększać bezrobocie i koszty społeczne lecz nie czyni nas biedniejszymi mniej konkurencyjnymi i niezdolnymi do utrzymania powszechnego dobrobytu. Są trzy powody by uznać, że globalizacja nie zmusza do obniżenia wysokich standardów powszechnego dobrobyt. Po pierwsze po prostu nieprawdą jest, że nas nie stać na powszechny dobrobyt. Po drugie UE nie staje się mniej konkurencyjna z powodu globalizmu. Po trzecie wreszcie przyzwoita ochrona pracy, ubezpieczenia społeczne i powszechna ochrona zdrowia są silnie wzajemnie pozytywnie skorelowane z wysokim poziomem rozwoju.30

I wyjaśnia: PKB UE jest wyższe niż USA, Niemcy są największym eksporterem przemysłowym świata, wydajność pracy w głównych państwach UE nie jest niższa niż w USA. Wybór czy więcej wydawać na prywatną konsumpcję czy na cele publiczne jest wyborem politycznym. Większe wydatki publiczne oznaczają oczywiście wyższe podatki. Wyższe podatki dają jednak pracownikom większe poczucie bezpieczeństwa, a pracodawcom lepiej wykształconych, zdrowszych i bardziej produktywnych pracowników. Zdaniem Irvin'a niskie płace w Chinach, Indiach i Azji Południowej nie podkopują konkurencyjności Europy. Utrzymanie przewagi konkurencyjnej UE nie zmusza do "cięcia kosztów" lecz skłania do zmian w strukturze produkcyjnej, do rozwoju nowych dziedzin umacniających korzyści komparatywne. Związki miedzy gospodarcza pomyślnością a wysokim stopniem ochrony socjalnej a tym samym powszechnym dobrobytem (welfare) są obustronnie pozytywne. Rozwój gospodarczy pozwala na zwiększenie wydatków na dobra publiczne edukacje, naukę, zdrowie, ochronę socjalną, ochronę środowiska. Dobra publiczne bogacą wszystkich, ich dostępność jest ważnym elementem tego co nazywamy cywilizowanym społeczeństwem opartym na społecznej solidarności i spójności.

Spójność społeczna, która oznacza niski zasięg ubóstwa i relatywnie mniejszą lukę dochodową miedzy najbogatszymi i najbiedniejszymi sprzyja rozwojowi. Społeczeństwa w których w dobrobycie żyje tylko zamożna mniejszość są bardziej narażone na konflikty oraz indywidualne i zbiorowe załamania. Większe wydatki na infrastrukturę społeczno-gospodarczą pobudzają, wzmacniają rozwój. Wyższy stopień ochrony socjalnej prowadzi do wyższego poziomu gospodarczej pomyślności. Pomyślność gospodarcza rozwiniętych społeczeństw i państw wymaga zdrowych i dobrze wykształconych pracowników. Zasadność tych opinii można udokumentować w oparciu o analizę efektów różnych modeli społecznych jakie występują w Europie.

W często cytowanym opracowaniu Andre Sapir wyróżnia cztery modele polityki społeczno-gospodarczej w Unii Europejskiej, które mimo różnic łączy jednak wspólna cecha czyli pewien stopień solidarności w dzieleniu dochodu narodowego:31

  1. Model nordycki: wydajny i solidarny, praktykowany w Finlandii, Szwecji, Danii, Austrii i Holandii charakteryzują wysokie podatki i wydatki publiczne na edukację, opiekę socjalną, silne związki zawodowe, mniejsze zróżnicowanie płacowe, swoboda w zwalnianiu pracowników jednak w połączeniu z hojnymi zasiłkami dla bezrobotnych.
  2. Model anglosaski: efektywny ale mniej solidarny, : praktykowany w Wielkiej Brytanii, Irlandii i Portugalii charakteryzują słabe związki zawodowe, duża rozpiętość płac, słaba ochrona pracownika przed zwolnieniem, ale z aktywną pomocą w znalezieniu pracy, minimalny poziom bezpieczeństwa socjalnego.
  3. Model kontynentalny: solidarny ale nie konkurencyjny, praktykowany we Francji, Niemczech, Belgii i Luksemburgu: charakteryzują wysokie wydatki socjalne, silna ochrona pracowników przed zwolnieniem, niższe zasiłki dla bezrobotnych, silna pozycja związków zawodowych mimo malejącej liczby członków.
  4. Model śródziemnomorski: ani solidarny ani konkurencyjny, praktykowany we Włoszech, i Grecji, charakteryzują wysokie, choć często nieracjonalne wydatki publiczne, ochrona pracowników przed zwolnieniem, ale niskie zasiłki dla bezrobotnych, wczesne emerytury.

Wskaźniki wzrostu i stabilności gospodarczej, zatrudnienia, bezrobocia, równowagi płatniczej i budżetowej, inflacji, stopy procentowej, produktywności, skłonności do oszczędzania oraz międzynarodowe rankingi konkurencyjności dobitnie świadczą, że model nordycki góruje nad innymi modelami kapitalizmu i najlepiej radzi sobie w warunkach postępującej globalizacji.

Głównymi komponentami polityki społeczno-gospodarczej zapewniającymi konkurencyjność i niskie bezrobocie w krajach nordyckich są:

  • aktywna polityka zatrudnienia,
  • obowiązek lub rozległa sieć układów zbiorowych, zasada " taka sama płaca za taką samą prace" (ważnym elementem modelu szwedzkiego jest wysoce scentralizowany system negocjacji płacowych),
  • solidaryzm płacowy, płaska struktura płac,
  • egalitaryzm (niski współczynnik Gini'ego, niski wskaźnik ubóstwa, najmniejszy odsetek ludzi ubogich),
  • najwyższy na świecie procent PKB przeznaczony na edukacje i badania naukowe,
  • ogólnodostępny i bezpłatny system powszechnej edukacji aż do poziomu szkoły wyższej.

Badania empiryczne wskazują, jednak że w zakresie produktywności i ogólnej efektywności gospodarczej neoliberalny model anglosaski nie ma przewagi nad modelem nordyckim charakteryzującym się rozległymi regulacjami rynku pracy, silną ochroną socjalną i wysokimi podatkami.32 Liczne badania dowodzą również, że nie ma żadnego empirycznego dowodu, że niskie podatki gwarantują szybszy rozwój i mniejsze bezrobocie.33 Doświadczenia skandynawskie potwierdzają tę opinie. System nordycki jest dobitnym zaprzeczeniem neoliberalnego mitu że wysokie podatki hamują wzrost gospodarczy i zatrudnienie. Finlandia, Szwecja i Dania zajmują na liście najbardziej konkurencyjnych gospodarek świata sporządzonej przez World Economic Forum odpowiednio drugie, trzecie i czwarte miejsce, Holandia dziewiąte. Kraje nordyckie Dania, Holandia, Szwecja, Finlandia Islandia i Norwegia mają wysokie podatki pozwalające im na finansowanie opieki socjalnej w dużym zakresie a równocześnie maja wzrost gospodarczy na przyzwoitym poziomie i stabilną sytuację makroekonomiczną, nadwyżki budżetowe, niski dług publiczny.

Utrzymanie przewagi konkurencyjnej UE na globalnym rynku nie zmusza zatem do obniżania podatków i rozmontowania ochrony socjalnej obywateli lecz skłania do zmian w strukturze produkcyjnej, do rozwoju nowych dziedzin aby jak najpełniej wykorzystać przewagi komparatywne. PKB UE jest wyższe niż USA, Europa jest największym eksporterem przemysłowym świata, wydajność pracy w głównych państwach UE jest podobna do USA. Europa jest wystarczająco bogata i posiada wciąż bardzo wysoki potencjał rozwojowy aby zachować najważniejsze cechy europejskiego ładu społecznego opartego na społecznej solidarności.

Jeśli model nordycki ma wyraźną przewagę w rozwiązywaniu problemów jakie nękają obywateli Europy nad innymi modelami społeczno-gospodarczymi, które występują w Europie to Komisja Europejska powinna opracować Białą Księgę poświęcona sposobowi wykorzystania doświadczeń nordyckich w całej UE i propagować najlepsze praktyki za pomocą stałego monitorowania. Jeśli nie można obecnie określić wspólnego całościowego modelu społecznego dla UE to trzeba jednak wyraźnie przypominać, że system społeczno - gospodarczy Europy jest oparty na wspólnych wartościach i wskazywać jak najlepiej je realizować.35

* W tekście wykorzystano fragmenty artykułu W obronie Europy socjalnej, Gazeta Wyborcza, 30. 03. 2007
30 Can Europe still afford the welfare state?, EUobserver, 30.04.2006
31 Globalisation and the Reform of European Social Models, Background document for the presentation at ECOFIN Informal Meeting in Manchester, 9 September 2005, BRUEGEL, Rue de la Charité 33, B-1210 Brussels - www.bruegel.org
32 Por. Bruno Amable, Diversity of Modern Capitalism, OUP 2003
33 Por. Adair Turner, Just Capital, The Liberal Economy, Macmillan, 2002
34 Raport z września 2006
35 Por. Joakim Palme, Why the Scandinavian Experience is Relevant for the Reform of ESM, Discussion paper prepared for the UK Presidency, October 2005