Logika europejskiej integracji gospodarczej

Integracja gospodarcza suwerennych państw jest podejmowana jeśli przynosi korzyści wszystkim jej uczestnikom. Kształt i zakres kolejnych faz integracji gospodarczej zależy od struktury ekonomicznej i poziomu rozwoju państw, które tworzą układ integracyjny. Państwa o podobnej strukturze gospodarczej i podobnym poziomie rozwoju gospodarczego mogą ustanowić strefę wolnego handlu w odniesieniu do wszystkich towarów i łatwo przejść do następnej fazy integracji zawiązując unię celną. Unia celna pozwala na zachowanie szerokiej suwerenności państw uczestników w prowadzeniu polityki gospodarczej. Zawiązanie unii celnej wymaga jednak uzgodnienia wspólnych stawek celnych, harmonizacji innych obszarów polityki handlowej oraz koordynacji polityki kursu walutowego. Taki charakter miała unia celna Belgii, Holandii i Luxemburga Benelux zawiązana w 1948 roku.

Liberalizacja obrotów handlowych wewnątrz unii celnej wywołuje liczne lecz zróżnicowane efekty w poszczególnych krajach członkowskich. Z tego względu szybko powstaje konieczność koordynacji polityki gospodarczej na innych niż handlowe obszarach. Pozytywne efekty unii celnej zachęcają do pogłębiania integracji. Przejście do wyższej formy integracji przez utworzenie wspólnego rynku wewnętrznego czyli swobody przepływu towarów, usług, kapitału i pracy wymaga poza koordynacją polityki handlowej i kursowej przyjęcia wspólnych regulacji rynkowych, co najmniej w zakresie ochrony konkurencji, ochrony konsumenta, standardów jakościowych oraz harmonizacji podatkowej i porozumień w zakresie ubezpieczeń społecznych, osiedlania i wolności podejmowania pracy. Regulacje te mają zapewnić niezakłóconą konkurencję na wspólnym rynku.

Zaawansowana forma integracji jaką jest wspólny rynek w przypadku krajów o podobnej strukturze gospodarczej i podobnym poziomie rozwoju nie wymaga zastępowania krajowych polityk polityką wspólną ani też budowania ponadpaństwowych instytucji wykonawczych. Dla potrzeb koordynacyjnych wystarczyłoby powołanie sekretariatu z niewielkim budżetem finansującym jego działalność i ewentualnie prace studialne i analityczne. Przyjęcie nowych krajów do takiego układu integracyjnego, jeśli maja podobną strukturę gospodarczą i podobny poziom rozwoju nie wymaga wprowadzenia żadnych istotnych zmian w mechanizmie integracyjnym. Mechanizm integracyjny staje się znacznie bardziej skomplikowany jeśli do układu integracyjnego przystępują lub zawiązują go kraje o zasadniczo różnej strukturze gospodarczej i zróżnicowanym poziomie rozwoju. Zapewnienie korzyści z integracji wszystkim jej uczestnikom wymaga szczególnych rozwiązań.

Zróżnicowanie struktury, najczęściej dotyczy to rolnictwa, utrudnia nawet ustanowienie najprostszej formy integracyjnej, jaką jest strefa wolnego handlu, która w takim przypadku obejmuje tylko towary przemysłowe. Dla ustanowienie unii celnej nie wystarcza już uzgodnienie wspólnej polityki handlowej i koordynacja polityki kursowej, a na przejście do wspólnego rynku nie wystarcza przyjęcie wspólnych regulacji rynkowych.

Traktat Rzymski o Europejskiej Wspólnocie Gospodarczej postanawiał że po zawiązaniu unii celnej Wspólnota utworzy jednolity wspólny rynek wewnętrzny. Kiedy powstawała Europejska Wspólnota Gospodarcza poziom rozwoju krajów założycielskich był podobny. Występowały jednak różnice strukturalne i regionalne W największym stopniu dotyczyły rolnictwa. Specyfika rolnictwa zadecydowała, że warunkiem zawiązania EWG było przyjęcie Wspólnej Polityki Rolnej.

Kiedy do EWG przyjęto Irlandię, Grecję, Hiszpanię i Portugalię EWG musiała rozwinąć politykę strukturalną nazywaną wtedy regionalną6, którą dziś określa się mianem polityki spójności. Wymienione kraje były znacznie biedniejsze od pozostałych członków Wspólnoty.

W układzie integracyjnym do którego należą państwa o silnie zróżnicowanym poziomie rozwoju gospodarczego warunkiem trwałości i rozwoju tego układu jest polityka solidarnego wyrównywania korzyści z integracji, jaką w Unii Europejskiej jest polityka spójności. Jeśli polityka spójności jest niezbędnym elementem mechanizmu integracyjnego państw o zróżnicowanym poziomie rozwoju to zdolność i gotowość do jej sfinansowania staje się koniecznym warunkiem dla przyjmowania do Wspólnoty nowych biedniejszych państw.

Wspólnota Europejska nie mogła jednak poprzestać na wdrożeniu tylko wspólnej polityki rolnej i regionalnej. W małej geograficznie Europie ochrona środowiska wymaga ścisłego współdziałania tak ze względu na skuteczność jak i na koszty. I to właśnie zadecydowało o podjęciu wspólnej polityki w tym zakresie. Z ochroną środowiska ale też ze sprawnym funkcjonowaniem wielkiego, wspólnego, jednolitego rynku wiąże się transport, komunikacja i energetyka. Z kolei badania naukowe i bliska współpraca naukowa maja olbrzymie znaczenie w umacnianiu procesów rozwojowych Wspólnoty. I te obszary także musiały zostać objęte wspólną polityką. Tylko niektóre kompetencje Wspólnoty odnoszące się do uzgodnionych polityk są wyłączne. Kompetencje Wspólnoty w odniesieniu do większości polityk są dzielone z rządami krajów członkowskich w oparciu o zasadę subsydiarności. Jak wiemy zasada subsydiarności (pomocniczości) oznacza, że wszelkie decyzje powinny być podejmowane na kolejnych wyższych szczeblach zarządzania tylko wtedy gdy zamierzone cele nie mogą być osiągnięte przez działania na szczeblu niższym.

Prowadzenie wspólnych polityk wymaga oczywiście utworzenia ponadnarodowej instytucji odpowiedzialnej za egzekwowanie tych polityk i ustanowienia wspólnego budżetu dla ich finansowania. Budżet Unii Europejskiej jest budżetem organizacji międzynarodowej, której państwa członkowskie przekazały niektóre swe kompetencje całkowicie lub częściowo.

Jeśli kompetencje UE są albo wyłączne lub dzielone z państwami członkowskimi to konsekwencją tego jest konieczność uwzględnienia w konstrukcji budżetu UE trzech zasad: równości, solidarności i subsydiarności. Zasada równości w przypadku związku integracyjnego suwerennych państw jakim jest UE oznacza, że w odniesieniu do sposobu stanowienie budżetu obowiązuje jednomyślność.

Zasada równości w przypadku związku integracyjnego suwerennych państw jakim jest UE oznacza, że w odniesieniu do sposobu stanowienie budżetu obowiązuje jednomyślność. Dwie pozostałe zasady wymagają szczegółowego uzasadnienia.

6 Różnice regionalne w państwach członkowskich Wspólnoty Europejskiej są znacznie większe niż różnice między krajami stąd polityka strukturalna WE adresowana była początkowo do regionów a nie państw stąd nazwa polityka regionalna później po przyjęciu do Wspólnoty państw biedniejszych polityka strukturalna Wspólnoty miała coraz większy zasięg krajowy.