Polska w budżecie UE w latach 2004-2006

Przepływy finansowe między budżetem UE a budżetem krajowym należały do wrażliwych obszarów negocjacji akcesyjnych. Koszty budżetowe akcesji są wysokie. Roczna składka członkowska to w 2004 r. 7 mld. zł. a w latach następnych 11 mld. zł., ubytek dochodów z ceł ponad 3,5 mld zł, z pewnością przynajmniej 1 mld zł rocznie trzeba wydać na utrzymanie ogromnego dodatkowego aparatu biurokratycznego koniecznego do obsługi kontaktów z Unią i w kolejnych czterech latach kilkusetmilionowe raty wpłat kapitałowych na rzecz Europejskiego Banku Centralnego i Europejskiego Banku Inwestycyjnego. Trzeba do tego doliczyć wydatki na współfinansowanie projektów strukturalnych. Łączną wartość tych strumieni finansowych można szacować średniorocznie w latach 2004-2006 na 18-20 mld. zł, co odpowiada blisko 10 procentom wydatków budżetu państwa w 2004 r. Sytuację budżetową i płatniczą kraju utrudnia dodatkowo wysoka obsługa zadłużenia zagranicznego.

Należało zatem uzyskać gwarancje, że Polska nie będzie płatnikiem netto do budżetu UE. W pierwotnym stanowisku negocjacyjnym Polska wystąpiła o pięcioletni okres przejściowy w dochodzeniu do pełnej składki do budżetu ogólnego UE. Kiedy Unia Europejska nie wyraziła zgody na takie rozwiązanie należało w oparciu o rzetelne wyliczenia zażądać innego mechanizmu zabezpieczającego. W wyniku źle prowadzonych negocjacji ta kluczowa dla warunków akcesji sprawa pozostawała nie załatwiona do ostatnich godzin negocjacji. Wcześniej stanowisko Polski w sprawach budżetowych zostało poważnie osłabione. W końcu listopada 2002 r. rząd uzgodnił z Komisja Europejską bardzo optymistyczny program integracji polskiej gospodarki ze Wspólnotą całkowicie rozbieżny ze stanowiskiem negocjacyjnym w sprawie składki członkowskiej. Przyjęto w nim, że deficyt budżetowy w 2004 r. wyniesie 3,3 proc. a w 2005 r. już tylko 2.2 proc. PKB nawet bez redukcji składek członkowskich w UE . Jeśli dodatkowo strona unijna w ostatnich tygodniach negocjacji słyszała od przedstawicieli rządu polskiego i władz NBP o gotowości Polski do członkostwa w Unii Walutowej w 2006 r. to mogła przyjąć, że eksponowanie trudności budżetowych w latach 2004-2006 jest tylko taktyką negocjacyjną.

Z drugiej jednak strony należy pamietać, że negocjacje akcesyjne UE z "10" krajami były prowadzone i zakończyły się w najgorszym dla ich dobrego rezultatu czasie. Recesja i budżetowy gorset z Mastricht oraz wzrastające bezrobocie w wielu krajach UE spowodowały, że oferta akcesyjna jaką UE przedłożyła w Kopenhadze nie spełniała kardynalnych wymogów integracji : solidarności i równoprawności. W Agendzie 2000 przewidywano, że w latach 2004 - 2006 sześć nowych krajów członkowskich otrzyma 34 mld. 550 mln. euro z budżetu UE. Ostatecznie przyjęto dziesięć państw, ale kwotę przewidzianą na płatności zmniejszono do 25 mld 143 mln euro. W tym samym czasie składka członkowska nowych krajów wyniesie 14 mld. 784 mln. euro.1 W trakcie negocjacji nawet wyjściowe stanowiska negocjacyjne UE były prezentowane jako ostateczne w oczekiwaniu, że kraje kandydujące będą musiały je zaakceptować gdyż dla członkostwa w UE nie maja dobrej alternatywy. Ale to nie znaczy, że nie mieliśmy żadnej przestrzeni negocjacyjnej.

Rozszerzenie na Wschód było dla UE ważnym projektem politycznym zwiększającym stabilność polityczną w Europie, przynoszącym wymierne zyski gospodarcze i społeczne. Koszty załamania negocjacji byłyby dla Unii znacznie wyższe niż budżetowe koszty zgody na w pełni uzasadnione oczekiwania krajów kandydujących. Można zatem było negocjować lepiej i uzyskać znacznie lepsze warunki członkostwa. Świadczy o tym ostatnia faza negocjacji, już w Kopenhadze. Kiedy PSL zagroził wyjściem z rządzącej koalicji jeśli SLD zaakceptuje warunki stawiane przez UE Unia przesunęła 1 mld. euro z późniejszych zobowiązań w ramach działań strukturalnych w Polsce na kompensatę budżetową w latach 2005-2006 i przyznała 443 mln. euro rocznej kompensaty finansowej w roku 2004 oraz dodatkowe 108 mln euro na uszczelnianie granicy wschodniej. Bez tego pakietu Polska byłaby prawdopodobnie płatnikiem netto do budżetu UE, co najmniej w pierwszym roku członkostwa. W pierwszym roku członkostwa Polska uzyskać może dodatnie saldo rozliczeń z budżetem UE w wysokości około 669 mln. euro. Faktyczny wynik budżetowy netto zależeć będzie jednak od stopnia wykorzystania środków przewidzianych na zobowiązania. Tylko pełne ich wykorzystanie oznacza pełne wykorzystanie środków przeznaczonych na płatności.

W pierwszych dwu pełnych latach członkostwa czyli 2005-2006 nowe kraje mogą być beneficjentami netto w wysokości 8 mld. 963 mln.euro. czyli śreniorocznie 4 mld.482 mln. euro. Tymi ostatnimi danymi można się posłużyć dla przybliżonego określenia skali korzyści budżetowych nowych krajów członkowskich na tle krajów beneficjentów budżetu UE starej "15". W latach 2002-2003 cztery kraje kohezyjne UE Hiszpania,Portugalia, Grecja i Irlandia otrzymały z budżetu UE średniorocznie netto 16 mld.837 mln. euro. Pzeliczając na głowę mieszkańca wartość dodatniego salda budżetowego tych czterech krajów otrzymujemy kwotę ponad 260 euro podczas gdy nowe kraje członkowskie mogą się spodziewać na glowę mieszkańca tylko 60 euro. W relacji do DNB saldo budżetowe Polski wynosi około 0.33 % . W czterech krajach kohezyjnych starej "15" wartość dodatniego salda budżetowego wynosiła w latach 2000-2003 od ponad 1.20% do ponad 3.5% DNB poszczególnych krajów.

Podobne relacje uzyskamy porównując przewidziane kwoty na zobowiązania z funduszy strukturalnych. Jeśli porównać wydatki w ramach celu 1 polityki strukturalnej to w latach 2000-2006 średniorocznie na głowę mieszkańca w regionach "15" podlegających temu celowi przypada około 215 euro podczas gdy w Polsce w latach 2004-2006 tylko około 65 euro. Lepsza jest relacja w odniesieniu do Funduszu Spójności lecz i tutaj w przeliczeniu na głowę mieszkańca w korzystających z tego Funduszu państwach "15" przypada średniorocznie, w tych samych jak wyżej okresach, 41 euro a w Polsce 32 euro. Dane te są zbliżone do danych obejmujących wszystkie dziesięć nowych państw członkowskich.

1 Adjustment of Financial Perspective in view of enlargement, Working Document No.1, Analysis of the conclusions of the Copenhagen European Council, European Parliament, 22 January 2003
Por. także Final financial package agreed in Copenhagen on 13 December 2002 - Indicative allocation of Commitment and payment appropriations

Wpłaty i wypłaty w latach 2004-2006 mln.euro

  2004 2005 2006
Wpłaty **1579 2454 2519
TOR* 123 213 213
VAT* 194 304 310
DNB* 1114 1707 1752
Rabat brytyjski 148 230 244
Wypłaty: (płatności) 2012.9 4245.3 4989.0
Rolnictwo 425.7 1511.9 1933.6
1a
- interwencje rynkowe 135.2 349.8 376.5
- dopłaty bezpośrednie 0.0 557.1 674.9
1b
- rozwój wsi 290.5 605.1 882.2
Działania strukturalne 859.4 1776.3 2106.8
- fundusze strukturalne 833.9 1481.7 1577.9
- Fundusz Spójności 25.6 294.6 528.8
Polityki wewnętrzne 285.1 407.0 498.7
- różne polityki 154.4 265.9 359.0
- wzmacnianie instytucji 37.3 47.8 46.4
- Schengen 93.3 93.3 93.3
Kompensata 442.8 550.0 450.0
Saldo (wpłaty - wypłaty) 433.9 1791.3 2470.0
Zobowiązania 5098.8 6519.5 7646.0
Rolnictwo 916.4 1760.4 1959.6
1a
- interwencje rynkowe 135.2 349.8 376.5
- dopłaty bezpośrednie 0.0 557.1 674.9
1b
- rozwój wsi 781.2 853.6 908.2
Działania strukturalne 3113.7 3607.1 4647.8
- fundusze strukturalne 1836.1 2555.2 3244.0
- Fundusz Spójności 1277.6 1051.9 1403.8
Polityki wewnętrzne 625.9 602.0 588.6
- różne polityki 428.9 446.5 464.1
- wzmacnianie instytucji 103.7 62.2 31.1
- Schengen 93.3 93.3 93.3
Kompensata 442.8 550.0 450.0

* TOR to tzw. tradycyjne zasoby własne czyli cła, VAT to wpłaty z tytułu podatku VAT, DNB to wpłaty uzupełniające z tytułu dochodu narodowego brutto

** wg. obliczeń Komisji Europejskiej z lipca 2004 składka Polski do budżetu UE wyniesie w 2004 roku 1mld. 344,2 mln. euro w tym: TOR 101 mln, VAT 201,3 mln., DNB 936,7 mln., rabat bryt. 105,1 mln.euro, po uwzględnieniu tych zmian saldo wyniesie 668,7 mln. euro

Źródło: Adjustment of Financial Perspective in view of enlargement, Working Document No.1, Analysis of the conclusions of the Copenhagen European Council, European Parliament, 22 January 2003